1. Środowisko niepełnosprawnych zatrudnionych w spółdzielniach inwalidów i spółdzielniach niewidomych z dużą satysfakcją przyjęło deklarację nowego Pełnomocnika Rządu Do Spraw Osób Niepełnosprawnych Pana Ministra Pawła Wypycha dotyczącą ubolewania wyrażonego w związku ze znacznym osłabieniem spółdzielczości inwalidów w dotychczasowym przebiegu transformacji. Pogląd ten odbieramy jako zapowiedź tworzenia w przyszłości nowych szans dla ruchu spółdzielczego działającego w obszarze zatrudnienia i rehabilitacji osób niepełnosprawnych.

2. Ważne jest również dla nas zapewnienie, że w ocenie nowego Kierownictwa Resortu do końca roku 2006 mają trwać już rozpoczęte konsultacjami prace nad głęboką zmianą systemu wspierania i pobudzania aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych tak aby gotowy projekt mógł być przyjęty przez Sejm w roku 2007 i mógł obowiązywać od początku roku 2008. Takie stwierdzenie jest dla wszystkich spółdzielców bardzo istotne bowiem chaos i zmiany związane z akcesją do Unii Europejskiej w 2004 roku bardzo zdestabilizowały sytuację, a mnogość i sprzeczności różnych interpretacji przepisów wyzwoliło już trend znacznego spadku zatrudnienia osób niepełnosprawnych w tym sektorze.

3. W naszej ocenie dyskutowana obecnie w Sejmie w pakiecie „okołobudżetowym” nowelizacja ustawy o rehabilitacji w zakresie źródeł finansowania dofinansowań do wynagrodzeń osób niepełnosprawnych (SOD) powinna być ustawą incydentalną dotyczącą jedynie roku 2006. Ustawa ta nakładająca na PFRON obowiązek dofinansowania 75% kosztów SOD i ograniczająca obowiązki Budżetu Państwa jedynie do 25% powoduje, że w 2006 roku planowane wydatki PFRON będą wyższe o ponad 900 mln od łącznych wpływów wraz z dofinansowaniem. W tym roku ponad 900 mln deficyt możliwy jest do sfinansowania z pochodzącej z 3 ostatnich lat nadwyżki wolnych środków PFRON. Trwałe obowiązywanie tych proporcji (tylko 25% z Budżetu Państwa) już w roku 2007 wymusi drastyczne ograniczenie o ok. ¼ wydatków PFRON i to bez dyskusji merytorycznej. Zaczynamy dziś dyskusję merytoryczną nad kształtem systemu w przyszłości i już na jej początku nie możemy narzucać założenia ograniczenia wydatków o ¼.

4. Spółdzielcze zakłady pracy chronionej działają w oparciu o takie same przepisy finansowe jak zakłady o innych formach własności z tym że dodatkowo dotyczy ich kompleks regulacji prawa spółdzielczego. W praktyce oznacza to że większość spółdzielni musi się kierować inną hierarchią celów wedle której nie koniecznie maksymalizacja zysków pozostaje na pierwszym miejscu. Dla spółdzielców sprawą co najmniej równorzędną jest utrzymanie miejsca pracy i uzyskiwanie możliwie wysokich świadczeń w tym rehabilitacyjno-leczniczych. Jednostki te są więc mniej drapieżne rynkowo i bardziej zorientowane na realizację celów socjalno-rehabilitacyjnych co jest w istocie rzeczy zgodne z preferencjami państwa wyrażonymi w ustawie o rehabilitacji i zatrudnieniu osób niepełnosprawnych. W konsekwencji spółdzielnie inwalidów osiągając przeciętnie (choć nie zawsze) gorsze wyniki ekonomiczne jednocześnie oferują niepełnosprawnym pracownikom wyższe wynagrodzenie i większą pulę usług rehabilitacyjnych łącznie z utrzymaniem własnej przychodni leczniczo-rehabilitacyjnej. W tej sytuacji dogmat jednakowego traktowania wszystkich podmiotów gospodarczych niezależnie od formy własności oznacza swoistą dyskryminacje spółdzielni.

5. Obecnie obowiązujące wykładnie z zakresu dopuszczalności pomocy publicznej są wyraźnie niekorzystne dla tych zakładów (takich jak część spółdzielni) , które poważnie traktują swoją misję z zakresu rehabilitacji. Przykładowo zakład który realizuje usługi rehabilitacyjne dla swoich pracowników poprzez kupowanie im indywidualnych usług na zewnątrz nie w środowisku pracy może koszty tych usług rozliczać jako pomoc indywidualną finansowaną z ZFRON nie stanowiącą pomocy dla przedsiębiorcy. Jeżeli natomiast usługi te będą realizowane we własnej przychodni w powiązaniu ze środowiskiem pracy to ich koszt staje się pomocą publiczną (typu de minimis) dla przedsiębiorcy i podlega związanym z tym rozliczeniom i graniczeniom.

6. System finansowego stymulowania zatrudnienia osób niepełnosprawnych

w odniesieniu do otwartego rynku pracy stanowią:

- po pierwsze system kwotowy nakładający na pracodawcę powyżej 25 osób

obowiązek zatrudnienia 6% niepełnosprawnych i w razie niewykonania tego

obowiązku nakaz wpłaty na PFRON w dzisiejszych warunkach kwoty ponad 950zł

za jedną niezatrudnioną osobę;

- po drugie możliwość uzyskania przez pracodawcę częściowego dofinansowania

do wynagrodzeń osób niepełnosprawnych przy spełnieniu określonych dodatkowo

warunków.

 

Pierwszy z tych czynników działa już od 15 lat i wciąż jest mało skuteczny

o czym świadczy wysoki, a nawet w ostatnich latach rosnący wpływ środków na

PFRON.

Drugi czynnik działa dopiero dwa lata i jak na razie nie zrewolucjonizował

niskiego zatrudnienia osób niepełnosprawnych.

Od strony czysto ekonomicznej warto podkreślić, że wysokość wpłaty „karnej”

jest w Polsce relatywnie wysoka przekraczająca przecież wyraźnie poziom

wynagrodzenia minimalnego i trudno postulować wzrost tych opłat. Proste

ekonomiczne relacje wskazywałyby na niewątpliwą opłacalność zatrudnienia

osoby niepełnosprawnej choćby za minimalną płacę, ale pracodawcy tego nie

czynią.

Przyczyny tego stanu rzeczy są dwie:

• jedna to powszechne przekonanie pracodawców o znacznych kosztach

i kłopotach związanych z zatrudnieniem takich osób

• druga leżąca po stronie niepełnosprawnych to ich niska aktywność zawodowa wynikająca z niskich na ogół kwalifikacji, pesymistycznej oceny szans uzyskania pracy oraz relatywnie niskich oferowanych dochodów z zatrudnienia.

Usunięcie tych przyczyn jest wprawdzie możliwe, ale wymaga planu działań wieloletnich oddziaływujących na postawy społeczne. Ponadto warto w przyszłości rozważyć uzupełnienie systemu kwotowego elementami regulacji antydyskryminacyjnych ograniczających swobodę pracodawcy w zakresie odmowy zatrudnienia osoby niepełnosprawnej spełniającej wymogi kwalifikacyjne na danym stanowisku.

7. W odniesieniu do chronionego rynku pracy system wsparcia finansowego działa

najsilniej poprzez refundację kosztów płacy. Jest ona realizowana przez dwa

mechanizmy:

• jeden to dofinansowanie kosztów wynagrodzeń (tzw. SOD) gdzie wysokość dofinansowania jest uzależniona od stopnia niepełnosprawności z silnymi preferencjami dla niektórych rodzajów niepełnosprawności;

• Druga to finansowanie znacznej części składki na ZUS który bezpośrednio liniowo jest związany z wysokością wynagrodzenia osoby niepełnosprawnej.

Warto przy tym podkreślić, że dla pracodawców wyżej wynagradzających swoich pracowników (np. przeciętnie płaca w spółdzielniach jest o ok. 200zł wyższa) refundacja ZUS jest ważnym, a niekiedy przy płacach rzędu 2,5 tys. zł nawet dominującym elementem wsparcia. Generalni w tym obszarze działają reguły zawarte w rozporządzeniu Komisji Europejskiej Nr.2204. Zasadniczy problem stanowią tu rozliczenia zwiększonych kosztów zatrudnienia. Zdecydowana większość zakładów (ponad 80%) wybiera rozliczenie ryczałtowe mimo, że oznacza to konieczność zwrotu ok. 20% zaliczki SOD. Największy niepokój w szeregach naszych członków budzi problem trwałości ryczałtów.

8. Pozostałe ulgi i zwolnienia podatkowe w tym głównie PiT i podatek od nieruchomości decydują o kreowaniu funkcji rehabilitacyjno-socjalnych zpch ale nie wpływają na jego wyniki finansowe. Podatki te są bowiem jak w każdym zakładzie księgowane jako koszty poniesione, a następnie przelewane na określone konto i mogą być wydatkowane tylko na określone cele związane z realizacją funkcji rehabilitacyjno-socjalnych tworząc Zakładowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, stanowiący w przeciętnej spółdzielni ok. 20-25% sumy dofinansowań na SOD i ZUS. Uzyskane ulgi i zwolnienia przekształcane w ZFRON w części wydatkowanej wprost na rzecz zatrudnionych osób niepełnosprawnych nie stanowią pomocy publicznej, natomiast pozostałe wydatki ZFRON są uznawane za pomoc publiczną dla pracodawcy i podlegają regulacji „de minimis” tj muszą się mieścić w kwocie 100 tys. EURO w ciągu ostatnich 3 lat. Dokumentacja tej pomocy jest szalenie pracochłonna i skomplikowana co powoduje, że (zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w publikacjach prasowych sygnowanych przez pracowników BON) każdy wydatek który ma być ponoszony w ramach tej reguły wymaga uzyskania stosownego zaświadczenia ze strony organu udzielającego pomocy (gmina, urząd skarbowy lub PFRON). W zdecydowanej większości przypadków gminy nie są przygotowane do wystawiania takich zaświadczeń i często wręcz odmawiają ich wystawienia.

W naszym przekonaniu uzyskiwanie zaświadczenia dla każdego rachunku jest zbędną mitręgą biurokratyczną. Każdy pracodawca powinien na bieżąco prowadzić rachunek pozwalający stwierdzić czy mieści się w regułach „de minimis” a zaświadczenia mógłby uzyskiwać np. raz do roku.

9. Sumując ten skrótowy przegląd postulatów środowiska spółdzielczego pod adresem regulacji prawnych należy podkreślić, że niezależnie od wszystkich tych uwag najważniejszym oczekiwaniem jest stabilizacja przepisów i przewidywalna pewność ich stosowania w dłuższym okresie czasu. Jeżeli w tych miesiącach rozpoczęliśmy dyskusję nad docelowym systemem wspierania procesów aktywizacji i zatrudnienia osób niepełnosprawnych z intencją wdrożenia nowego systemu od 2008 roku, to dla stworzenia dobrej atmosfery dla tych prac warto byłoby na okres najbliższych dwóch lat zamrozić obecnie stosowane rozwiązania. Nawet w zamierzeniach niewielka nowelizacja obecnej ustawy czy kluczowych aktów wykonawczych np. rozporządzenie z 18 V 2004 roku będzie powodowała nerwowość i skupi dyskusję na sprawach bieżących zamiast systemowych wniosków na przyszłość.

Obecne niedoskonałości systemu choć niekiedy dolegliwe zostały już „oswojone” a jednoznaczna perspektywa dwuletniej stabilizacji może zahamować obecne tendencje spadkowe w zatrudnieniu osób niepełnosprawnych.

Źródło: KZRSIiSN